مهدی صدیقیان – پژوهشگر مطالعات فرهنگی
یونسکو و وزارت فرهنگ لبنان در طرحی مشترک برای بازسازی و تقویت شبکه کتابخانه‌های عمومی این کشور تلاش می‌کنند کتابخانه‌ها را به فضاهایی زنده‌تر برای یادگیری، فعالیت‌های فرهنگی و ارتباط اجتماعی تبدیل کنند؛ فضاهایی که نقش آن‌ها تنها به نگهداری کتاب و امانت دادن آن محدود نباشد.
در تازه‌ترین مرحله این برنامه، که جزئیات آن در ۱۴ اکتبر ۲۰۲۶ منتشر شد، مقام‌های فرهنگی لبنان و نمایندگان یونسکو از کتابخانه عمومی «سن‌الفیل» بازدید کردند تا نیازهای آن را بررسی کنند. در جریان این بازدید، مجموعه‌ای از کتاب‌ها، لوازم‌التحریر و تجهیزات نیز در اختیار کتابخانه قرار گرفت و تفاهم‌نامه‌ای با شهرداری منطقه برای توسعه خدمات آن امضا شد.
هر کتابخانه، نیازهای متفاوتی دارد
یکی از نکته‌های مهم این طرح، توجه به نیازهای واقعی هر کتابخانه است. به گفته وزیر فرهنگ لبنان، برخی کتابخانه‌ها به رایانه و تجهیزات دیجیتال نیاز دارند؛ برخی دیگر با کمبود کتاب روبه‌رو هستند و بعضی نیز برای ارائه فعالیت‌های هنری مانند موسیقی، رقص و آواز به امکانات یا مربیان بیشتری احتیاج دارند.
به همین دلیل، برنامه بازسازی بر اساس یک الگوی یکسان برای همه مراکز پیش نمی‌رود. قرار است وضعیت و نیازهای هر کتابخانه جداگانه ارزیابی شود تا منابع محدود در مسیر مناسب‌تری هزینه شوند. این رویکرد می‌تواند به کتابخانه‌ها کمک کند خدماتی متناسب با سن، علایق و نیازهای ساکنان هر منطقه ارائه دهند.
کتابخانه؛ جایی برای یادگیری و ارتباط
کتابخانه عمومی می‌تواند نقشی فراتر از فراهم کردن دسترسی به کتاب داشته باشد. برگزاری نشست‌های ادبی، کارگاه‌های آموزشی، برنامه‌های ویژه کودکان و نوجوانان، فعالیت‌های هنری و دسترسی به منابع دیجیتال، از جمله خدماتی هستند که می‌توانند این مراکز را به بخشی فعال از زندگی فرهنگی محله تبدیل کنند.
چنین فضایی برای افرادی که امکان پرداخت هزینه کلاس‌ها یا شرکت در برنامه‌های فرهنگی گران‌قیمت را ندارند نیز اهمیت دارد. کتابخانه‌ای که خدمات متنوع و قابل‌دسترس ارائه می‌دهد، می‌تواند فرصت یادگیری را برای گروه‌های بیشتری از جامعه فراهم کند و زمینه آشنایی افراد با علایق و تجربه‌های تازه را به وجود آورد.
این نگاه در برنامه یونسکو برای تقویت شبکه کتابخانه‌های لبنان نیز دیده می‌شود؛ طرحی که بر توسعه فضاها و تجهیزات، آموزش کارکنان، افزایش جذابیت کتابخانه‌ها برای کودکان و جوانان و ارائه برنامه‌های فرهنگی و آموزشی تأکید دارد.
نقش کتابداران در احیای کتابخانه‌ها
توسعه کتابخانه تنها با خرید کتاب یا نوسازی ساختمان انجام نمی‌شود. کارکنان کتابخانه نیز باید ابزارها و مهارت‌های لازم را برای شناخت مخاطبان، طراحی برنامه‌های تازه و ارتباط با مدارس، انجمن‌ها و سازمان‌های محلی در اختیار داشته باشند.
در همین راستا، مرحله نخست پروژه لبنان شامل آموزش کتابداران مناطق مختلف بوده است. در ادامه، قرار است همکاری میان کتابخانه‌ها گسترش یابد، تبادل تجربه تقویت شود و توانایی این مراکز برای جذب مخاطبان و پاسخ‌گویی به نیازهای جامعه افزایش پیدا کند.
کتابخانه‌ای که به آینده محله فکر می‌کند
تجربه لبنان بخشی از بحث گسترده‌تری درباره آینده کتابخانه‌های عمومی است: در دورانی که بسیاری از اطلاعات با چند کلیک در دسترس قرار می‌گیرند، کتابخانه‌ها چگونه می‌توانند همچنان برای مردم ضروری باشند؟
پاسخ این است که دسترسی به اطلاعات تنها یکی از کارکردهای کتابخانه است. ایجاد محیطی آرام برای مطالعه، فراهم کردن فرصت یادگیری مادام‌العمر، برگزاری فعالیت‌های فرهنگی و ایجاد امکان تعامل میان افراد با تجربه‌ها و علایق متفاوت نیز می‌تواند بخشی از مأموریت این مراکز باشد.
البته بازسازی کتابخانه‌ها به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که مردم از آن‌ها استقبال کنند. کیفیت خدمات، دسترسی آسان، برنامه‌های متناسب با نیاز مخاطبان و حمایت پایدار از کارکنان نیز در موفقیت چنین طرح‌هایی نقش دارند.
