به گزارش پایگاه خبری دیدگاه مدیریت به نقل از خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها- اسما صادقی: استان قم با بیش از یک میلیون هکتار عرصه تحت مدیریت منابع طبیعی، در سال‌های اخیر با چالش‌هایی نظیر کاهش آورد رودخانه‌ها، گسترش کانون‌های گرد و غبار، ضعف پوشش گیاهی، فرسایش خاک، حریق و تعرض به اراضی ملی مواجه بوده است. این شرایط، ضرورت حرکت از «حفاظت صرف» به سمت «احیا، آبخیزداری و مدیریت پایدار سرزمین» را دوچندان کرده است.
بر اساس آمار اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم، وسعت عرصه‌های منابع طبیعی استان به یک میلیون و ۱۲۳ هزار و ۸۰۰ هکتار می‌رسد که حدود یک میلیون هکتار آن شامل اراضی مرتعی، جنگلی، موات و سایر عرصه‌های تحت مدیریت منابع طبیعی است. حفاظت، احیا، توسعه و بهره‌برداری اصولی از این پهنه، مأموریت اصلی این اداره کل به شمار می‌رود.
در قم، بیش از ۲۵۰۰ سازه برای مهار روان‌آب‌ها در اقلیم خشک و نیمه‌خشک ایجاد شده است. هر قطره آب باران که بدون مدیریت از سطح زمین خارج شود، می‌تواند به معنای از دست رفتن بخشی از ظرفیت طبیعی سرزمین باشد. آبخیزداری در چنین شرایطی تنها یک عملیات عمرانی نیست، بلکه ابزاری برای مدیریت روان‌آب، کاهش فرسایش خاک و تقویت منابع آب زیرزمینی به شمار می‌رود.
هادی دهقانی، معاون آبخیزداری استان قم، اعلام کرده است که در سال‌های مختلف بیش از ۲۵۰۰ سازه آبخیزداری از انواع بندها و سازه‌های مرتبط در نقاط مختلف استان اجرا شده است. این اقدامات با هدف کنترل سیلاب، مقابله با فرسایش خاک و افزایش سطح سفره‌های آب زیرزمینی انجام شده‌اند. این رویکرد در قم اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا کاهش منابع آب سطحی و فشار بر منابع زیرزمینی، مدیریت روان‌آب‌ها و تغذیه سفره‌های زیرزمینی را به یکی از ضرورت‌های اساسی مدیریت سرزمین تبدیل کرده است.
بیابان‌زایی در قم تنها به معنای پیشروی شن‌ها نیست، بلکه تضعیف پوشش گیاهی، افزایش فرسایش بادی و شکل‌گیری کانون‌های گرد و غبار، زنجیره‌ای از پیامدهای محیط‌زیستی را به همراه دارد که می‌تواند کیفیت زندگی و فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی مناطق پیرامونی را تحت تأثیر قرار دهد. از دهه ۵۰ تاکنون، در بیش از ۱۰ هزار هکتار از عرصه‌های کانون‌های بحرانی استان قم عملیات احیایی انجام شده است. این اقدامات شامل بوته‌کاری، احداث هلالی آبگیر و دیگر عملیات بیولوژیک و بیومکانیک بوده است.
حفاظت از منابع طبیعی تنها با اجرای طرح‌های احیایی محقق نمی‌شود و بخش مهمی از این مأموریت، جلوگیری از تخریب و تصرف اراضی ملی است. بر اساس آمار ارائه‌شده از سوی صادق آبروش رئیس اداره بیابان استان قم، در سال ۱۴۰۴ تعداد ۹۴ پرونده حفاظتی در سطح ۲۲۵ هکتار تعیین تکلیف شده و در همین سال ۳۱۰ فقره پرونده رفع تصرف به مساحت ۶۹ هکتار رسیدگی شده است. در سال ۱۴۰۵ نیز تاکنون ۸ پرونده حفاظتی در سطح ۹۰ هکتار و ۵۸ فقره پرونده رفع تصرف در سطح ۵.۳ هکتار به مرحله رسیدگی و تعیین تکلیف رسیده است.
خشکی اقلیم و کاهش رطوبت پوشش گیاهی، مراتع را در برابر آتش‌سوزی آسیب‌پذیر می‌کند و هر حریق، علاوه بر از بین بردن پوشش گیاهی، می‌تواند روند فرسایش خاک و بیابان‌زایی را نیز تشدید کند. صادق کاظمی‌راد، جانشین فرمانده یگان حفاظت استان قم، با اشاره به اقدامات حفاظتی انجام‌شده اعلام کرده است که در سال ۱۴۰۴، شش مورد حریق در سطح ۱۳ هکتار رخ داده و از ابتدای سال ۱۴۰۵ تاکنون نیز ۳ مورد حریق در سطح ۱۳ هکتار ثبت شده است که تمامی آنها مهار شده‌اند.
مراتع قم نیز برای بازگشت به شرایط پایدار، نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات فنی و مدیریتی هستند و در همین راستا، از هفته دولت گذشته تاکنون در منطقه چشمه‌شور، عملیات احیا و غنی‌سازی پوشش گیاهی مراتع در سطح ۳۳۰ هکتار انجام شده است. علی نقی‌گویا، رئیس اداره مرتع استان قم، بیان کرده است که در این محدوده از عملیات بیومکانیکی از جمله ایجاد چاله‌های فلسی و اقدامات مرتبط با کنترل هرزآب استفاده شده است.
تجربه مدیریت عرصه‌های طبیعی نشان داده است که حفاظت پایدار، تنها با اتکا به نیروهای دولتی امکان‌پذیر نیست و همراهی مردم، جوامع محلی و تشکل‌های مردمی بخش مهمی از این فرایند است. حمیدرضا زمانی، رئیس اداره آموزش و ترویج استان قم از برگزاری ۴۰ پویش مردمی از هفته دولت گذشته تاکنون خبر داده است، پویش‌هایی که در برخی از آنها مردم با خودروهای شخصی خود حضور یافته‌اند و در یکی از برنامه‌ها نیز طی یک روز بیش از ۵ هزار نهال کاشته شده است.
در سال ۱۴۰۴، بیش از ۱۱ هزار دانش‌آموز با همکاری معاونت تربیت بدنی و سلامت اداره کل آموزش و پرورش استان قم، در ۲۲ مدرسه و ۱۱ کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان تحت آموزش‌های مرتبط با منابع طبیعی قرار گرفتند. سرمایه‌گذاری بر آموزش نسل جدید را می‌توان یکی از کم‌هزینه‌ترین و ماندگارترین روش‌های حفاظت از منابع طبیعی دانست.
در هفته دولت سال ۱۴۰۵ نیز ۳ طرح در حوزه بیابان‌زدایی و حفاظت از منابع طبیعی استان قم به بهره‌برداری رسید؛ طرح‌هایی که در مجموع یک هزار و ۱۷ هکتار از عرصه‌های استان را دربر می‌گیرد. نخستین طرح در منطقه نوران شهرستان قم با محوریت تثبیت شن‌های روان و مدیریت مناطق بیابانی و اجرای عملیات بیولوژیک بیابان‌زدایی در سطح ۲۷۰ هکتار اجرا شده است.
با وجود اجرای طرح‌های متعدد، منابع طبیعی قم همچنان با چالش‌های جدی روبه‌روست؛ چالش‌هایی که بخش قابل‌توجهی از آنها ریشه در شرایط اقلیمی و فشار فزاینده بر منابع طبیعی دارد. حفاظت از اراضی جنگلی و مرتعی در برابر تخریب، تصرف و ساخت‌وساز غیرمجاز، کنترل و مهار کانون‌های گرد و غبار، تقویت پوشش گیاهی مراتع ضعیف و جلوگیری از بیابانی شدن آنها، پیشگیری از وقوع حریق و جلوگیری از قطع درختان جنگل‌های دست‌کاشت، بخشی از مهم‌ترین دغدغه‌های منابع طبیعی استان قم است.
اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم، پس از حفاظت از اراضی جنگلی و مرتعی در برابر تخریب، تصرف و ساخت‌وساز غیرمجاز، مهار کانون گرد و غبار شرق قم را به عنوان یکی از مهم‌ترین اولویت‌های سال جاری دنبال می‌کند. این اولویت، در واقع ادامه همان مسیری است که طی سال‌های گذشته با اجرای عملیات بیابان‌زدایی، بوته‌کاری، نهال‌کاری، احداث سازه‌های آبخیزداری و تقویت پوشش گیاهی دنبال شده است.
در نهایت، آنچه از مجموعه آمارها و اقدامات منابع طبیعی قم به دست می‌آید، تصویری دوگانه از وضعیت سرزمین است؛ از یک سو بیش از یک میلیون هکتار عرصه طبیعی تحت مدیریت قرار دارد و هزاران سازه آبخیزداری و ده‌ها هزار هکتار عملیات احیایی و بیابان‌زدایی در کارنامه استان ثبت شده است و از سوی دیگر، خشکسالی، افت منابع آب، فرسایش خاک، گرد و غبار، حریق و فشار بر اراضی ملی همچنان تهدیدهایی جدی محسوب می‌شوند.
