مژده افشار_روزنامه نگار
شهرستان یزد در دره‌ای وسیع و خشک قرار دارد. این شهر بین رشته کوه‌های شیرکوه و خرائق محصور است و در حاشیه دشت‌های کویر لوت و در ارتفاع ۱۲۳۰ متری از سطح دریا قرار گرفته است. یزد به علت قرار داشتن بر روی کمربند خشک جهانی دارای زمستان‌های سرد، نسبتاً مرطوب و تابستان‌های گرم، طولانی و خشک است. شهرستان یزد دارای دو بخش «مرکزی» و «زارچ»، چهار شهر و چهار دهستان است. به گزارش پایگاه وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی این شهر یکی از کلان شهرهای ایران و چهارمین استان وسیع کشور است. یزد، اولین شهر خشت خام و دومین شهر تاریخی جهان است که به «شهر بادگیرها»، «دارالعباده»، «شهر دوچرخه‌ها»، «شهر شیرینی»، «شهر قنات و قنوت و قناعت» و غیره شهرت دارد. آب انبارها، کوچه‌ها، آسیاب‌ها، بافت معماری و تاریخی شهر یزد که از بارزترین نمونه‌های معماری خاص اقلیم‌های گرم و خشک در جهان است از اماکن دیدنی این شهر به شمار می‌رود.
علاوه بر صنایع دستی مشهور این شهر نظیر ترمه، دارایی، سفال، سرامیک، کاشی، فرش، گلیم، زیلو، شیرینی و آهنگری (چلنگری)، صنایع بزرگی هم چون فرش ستاره کویر یزد، فولاد آلیاژی، مجتمع صنعتی چادرملو، کارخانه فولاد نورد، کارخانه کابل و فیبر نوری، صنایع کاشی، سرامیک و موزائیک، صنایع غذایی، کارخانجات نساجی و معادن بزرگ اقتصاد این استان را شکل می‌دهند. صنعت زرگری یا طلاسازی در یزد از مهم‌ترین و مشهورترین صنایع یزد است و توان رقابت با ایتالیا را دارد. زبان مردم یزد فارسی با لهجه یزدی است. دین مردم یزد اسلام و مذهب‌شان شیعه جعفری است. اقلیت‌های مذهبی زرتشتی، یهودی و مسیحی نیز در این شهر زندگی می‌کنند.
مجموعه امیر چخماق
مجموعه امیرچخماق (امیرچقماق) یکی از شاخص‌ترین مجموعه‌های تاریخی شهر یزد، تقریباً در وسط بافت قدیمی شهر واقع شده و یکی از نقاط سوق الجیشی و مهم یزد است. این مجموعه با ارزش که نقطه‌ی تلاقی خیابان‌های اصلی شهر است شامل مسجد، تکیه، بقعه ستی فاطمه، بازارچه ی حاجی قنبر، آب انبار ستی فاطمه، نخل و آب انبار تکیه امیرچخماق می‌شود. مجموعه ی امیرچخماق از آثار قرن نهم هجری است که امیر جلال الدین چخماق از سرداران و امرای شاهرخ تیموری (۹۱۱ – ۷۷۱ هـ.ق، ۱۵۰۶ – ۱۳۷۰ م) هنگامی که به حکومت یزد رسید با همکاری همسر خود ستی فاطمه خاتون برای آبادانی شهر آن را بنیان نهاد. بانیان در شمال مسجد میدانی ایجاد کردند که هم اکنون پابرجاست و مرکز شهر یزد است. این میدان در عصر صفوی هم به همین نام شهرت داشت. در زمان شاه عباس برخی از این آثار احیاء شدند از جمله چهارسوقی که بر روی کاروانسرا ساخته شده است. اوایل قرن سیزدهم هجری میدان جلوی مسجد و سردر بازار تبدیل به حسینیه شده است. البته آنچه مسلم است در آن زمان این مکان نقش حسینیه را نداشته است چراکه ساخت چنین فضاهایی از زمان صفویه به بعد در ایران رواج پیدا کرد. این بنا به دستور امیرچخماق ساخته نشد ولی به نام امیرچخماق معروف شده است. بنای اصلی امیرچخماق به دلیل سردر رفیع و جلوخان جالب، گنبدی عظیم و صفه‌ای زیبا شهرت بسیاری دارد و امروز یکی از مؤلفه‌های شهر یزد محسوب می‌شود. این بنا با خشت خام ساخته شده و تزئینات و گچبری‌های زیبایی دارد.
موزه آب
یکی از ارزشمندترین آثار معماری و در حال حاضر موزه‌ای بی نظیر در دنیا، «موزه ی آب» در شهر یزد است. از ویژگی‌های این موزه و بنای تاریخی، پنج طبقه بودن آن و گذشتن یک رشته کاریز صدها ساله از میان آن است. در پشت بام این خانه، چاهخانه‌ای قرار دارد که به وسیله‌ی چرخ چاه از آن آب می‌کشیدند و آب انبار خانه را که در طبقه‌ی همکف قرار داشت پر می‌کردند. در حال حاضر در این موزه اشیاء تاریخی، از وسایل مرتبط با کندن کاریز نظیر ابزار و دستگاه‌های اندازه‌گیری حجم آب، وسایل تأمین روشنایی در قنات‌ها، اسناد و مدارک خرید و فروش آب، کتابچه میراب‌ها و اسناد پخش آب، ظروف نگهداری و حمل آب و بسیاری از لوازم و اشیای ارزشمند دیگر تا اسناد و مدارک برخی از قنات‌های اصلی یزد نگهداری می‌شود. این ساختمان به درخواست یکی از بازرگانان عصر قاجاریه در سال ۱۲۶۶ خورشیدی ساخته شد. معماری شگفت‌آور این بنا از ساختارهای معماری اصیل و سنتی کویر پیروی می‌کند و الگوهای مردم داری و فرهنگ زندگی ساکنین آن در گذشته کاملاً در طرح و اجرای آن رعایت شده است. مصالح به کار رفته در این بنای تاریخی عمدتاً از خشت، گل، آجر، کاه، گچ و چوب است و گچبری‌های منحصر به فردی در سازه‌ی بنا به کار رفته است.
آتشکده یزد
آتشکده‌ی بهرام یزد یا همان آتشکده ورهرام یزد، یکی از اماکن مربوط به زرتشتیان، شامل ساختمان و باغ مشجری است که در قرون اخیر ساخته شده است. سال ساخت بنای آتشکده به دوران پهلوی اول مربوط است و طراحی آن از هنر و معماری هخامنشیان متأثر بوده است. ساختمان اصلی در وسط حیاط و بر بلندی قرار دارد و درختان همیشه سبز سرو و کاج آن را احاطه کرده‌اند. حوضی مدور و بزرگ در محور ورودی بنا به آن زیبایی خاصی بخشیده است. زرتشتیان و گردشگران بنا به یک سنت قدیمی در این حوض سکه می‌اندازند. بر پیشانی عمارت نقش «فروهر» جلوه‌گر است. این عمارت به همت زرتشتیان یزد و پارسیان هند در سال ۱۳۱۳ خورشیدی، تحت نظارت و سرپرستی «ارباب جمشید امانت» بنا شده است. در این محل آتش مقدسی که مورد احترام زرتشتیان است درون مجمر بزرگی از جنس برنز به مدت ۱۵۰۰ سال روشن نگه داشته شده است. شخصی که مسئول روشن نگه داشتن آتش مقدس است هیربد نامیده می‌شود. آتش در محفظه‌ای بلندتر از سطح زمین در اتاقی نسبتاً وسیع و دور از تابش خورشید قرار گرفته و اتاق‌هایی برای مراسم نیایش پیرامون آن طراحی شده است. برای ورود به این نیایشگاه مردان با کلاه سفید و زنان با روسری سفید و رنگ روشن بدون کفش باید وارد شوند و از پشت محفظه‌ی شیشه‌ای به تماشای این آتش مقدس بپردازند.
باغ‌های ایرانی
چهار عنصر اصلی در آیین زرتشت یعنی آسمان، زمین، آب و گیاهان در طراحی سبک منحصر به فرد معماری باغ‌های ایرانی نقشی اساسی ایفا می‌کنند. این عناصر به نحوی می‌کوشند تصویری از باغ بهشت را، که در الگوی باغ ایرانی آسمان را به زمین آورده یا به عبارتی زمین را به آسمان برده است، القا کنند. باغ ایرانی به عنوان نمونه‌ی بارز فرهنگ ایرانی در جهان دارای سه ساختار و طراحی منحصر به فرد است. نخستین ساختار آن این است که در مسیر عبور جوی آب قرار دارد. دوم اینکه در میان دیوارهای بلند محصور است و سومین ساختار مربوط به داخل این باغ است که در آن عمارت تابستانی و استخر آب قرار دارد. نه باغ ایرانی ثبت شده در یونسکو عبارتند از:
۱) باغ پاسارگاد شیراز به عنوان مادر باغ‌های ایرانی در قرن ششم پیش از میلاد و مربوط به دوران کوروش کبیر هخامنشی
۲) باغ ارم شیراز در دوره ی سلجوقیان و عمارت آن مربوط به دوران قاجار
۳) باغ چهل ستون اصفهان، باغ سلطنتی، دوره ی صفوی
۴) باغ فین کاشان، دوران صفوی
۵) باغ ماهان کرمان مربوط به اواخر دوره ی قاجار
۶) باغ اکبریه ی بیرجند، اواخر دوره ی زندیه و اوایل دوره ی قاجاریه
۷) باغ دولت آباد یزد در اواخر دوره ی افشاريه
۸) باغ پهلوان پور مهریز یزد، اواخر دوره ی قاجار
۹) باغ عباس آباد بهشهر، مربوط به دوران صفوی
