به گزارش پایگاه خبری دیدگاه مدیریت به نقل از خبرگزاری مهر – گروه جامعه، کاهش نرخ باروری در سال‌های اخیر به یکی از مسائل مهم جمعیتی کشور تبدیل شده است. این موضوع نه تنها به کاهش تعداد تولدها محدود می‌شود، بلکه می‌تواند در سال‌های آینده بر ساختار سنی جمعیت، بازار کار، ازدواج و تشکیل خانواده نیز تأثیر بگذارد. در این راستا، گفتگویی با محمود مشفق، دانشیار جمعیت‌شناسی دانشگاه علامه طباطبایی درباره تغییر الگوی فرزندآوری، زمان بروز آثار کاهش جمعیت جوان، تأثیر مهاجرت و پیامدهای جمعیتی ایران انجام شده است. مشروح این گفتگو در ادامه ارائه می‌شود.
آیا الگوی فرزندآوری در ایران تغییر کرده یا فقط تعداد فرزندان کاهش یافته است؟ مشفق: سؤال شما چند بعد دارد. اول اینکه تعداد فرزندان در حال کاهش است. میزان باروری و تعداد متولدین ما در دهه اخیر به تدریج کاهش یافته، اما سرعت این کاهش در یکی دو سال اخیر کمی کمتر شده است. از نظر الگوی فرزندآوری، ما دو شاخص داریم؛ یکی تعداد ایده‌آل فرزند و دیگری تعداد واقعی فرزندآوری. تعداد ایده‌آل فرزند، یعنی تعداد بچه‌هایی که زنان ازدواج‌کرده تمایل دارند داشته باشند، تغییر چندانی نکرده و در مطالعات پیمایشی در حدود ۲.۲، ۲.۵ و حدود ۲.۳ گزارش شده است. اما تعداد واقعی فرزندآوری که با شاخص جمعیت‌شناسی نرخ باروری کل سنجیده می‌شود، در حال کاهش است. میزان باروری کل ما از حدود ۱.۷۴ در سال ۱۴۰۰ به حدود ۱.۳۵ رسیده است. بنابراین هم از نظر تعداد و هم از نظر الگوی باروری واقعی تغییراتی داشته‌ایم.
یعنی افراد همچنان تعداد فرزند ایده‌آل خود را حفظ کرده‌اند؟ مشفق: از نظر تعداد ایده‌آل، تغییر زیادی نداشته‌ایم. افراد می‌خواهند حداقل دو بچه داشته باشند، اما موانع اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی مانع می‌شود که افراد به تعداد ایده‌آل فرزندآوری خود دست یابند.
کاهش جمعیت جوان چه زمانی خود را در بازار کار نشان می‌دهد؟ مشفق: این موضوع از نظر زمانی به پنجره فرصت جمعیتی بستگی دارد که به آن فرصت جمعیتی می‌گوییم و شامل افزایش جمعیت در سن کار است. سن کاری که در پنجره جمعیتی در نظر می‌گیریم از ۱۵ تا ۶۴ سالگی است. البته در همین رده سنی باید تقسیم‌بندی داشته باشیم؛ بین ۱۵ تا ۲۹ سال، ۳۰ تا ۴۵ سال و سپس ۴۵ تا ۶۵ سال. به تدریج که باروری کاهش می‌یابد، ابتدا این کاهش در گروه سنی ۱۵ تا ۲۹ سال اتفاق می‌افتد و سپس به گروه‌های سنی بالاتر منتقل می‌شود.
این کاهش جمعیت نیروی کار از چه زمانی خود را نشان می‌دهد؟ مشفق: میزان باروری کل ما به‌طور معناداری از سال ۱۳۹۵ کاهش یافته است. اگر سال ۱۳۹۵ را مبدا قرار دهیم، ۱۵ سال بعد، این موضوع خود را در اولین گروه پنجره جمعیتی نشان می‌دهد؛ یعنی از سال ۱۴۱۰ به بعد در گروه اول پنجره جمعیتی باید کاهش داشته باشیم. بنابراین نشانه‌های کاهش جمعیت نیروی کار از سال ۱۴۱۰ ابتدا در گروه‌های سنی ۱۵ تا ۲۹ سال خود را نشان می‌دهد و سپس حدود یک دهه بعد در گروه‌های سنی بالاتر نیز خود را نمایان خواهد کرد. از نظر زمانی، در ایران بین سال‌های ۱۴۱۰ تا ۱۴۱۵ به‌طور نسبی باید شاهد کاهش جمعیت نیروی کار باشیم.
مهاجرت جوانان چقدر بر وضعیت جمعیتی کشور تأثیر می‌گذارد؟ مشفق: صددرصد تأثیرگذار است. ما یک بحث مهاجرت بالفعل داریم؛ یعنی مهاجرتی که به صورت واقعی اتفاق می‌افتد. همچنین جوانانی هستند که در آستانه مهاجرت قرار دارند؛ یعنی انگیزه مهاجرت دارند، اما به دلیل عدم ظرفیت مهاجرت، اقدام نمی‌کنند. این ظرفیت مهاجرت می‌تواند به دلیل قوانین و مقررات بین‌المللی، وضعیت مالی و هزینه‌های مهاجرت باشد. در حال حاضر مهاجرت به دلایل مختلف کاهش یافته، اما در گذشته که ظرفیت مهاجرت بالا بود، بخش قابل توجهی از این تمایل به اقدام به مهاجرت تبدیل می‌شد. اکنون این تمایل وجود دارد، اما اقدام کمتر شده است. اگر طبق الگوی قبلی مهاجرت بخواهد ادامه یابد، برآوردها نشان می‌دهد که خالص مهاجرت ما که عمدتاً مربوط به دوره‌های سنی کار و فعالیت است، حدود منفی ۱.۵ تا منفی ۲ در هزار بوده که معادل ۱۵۰ تا ۲۰۰ هزار نفر در سال می‌شود. یعنی به‌طور سالانه ۱۵۰ تا ۲۰۰ هزار نفر به خاطر موازنه منفی مهاجرتی از جمعیت کاسته می‌شود. اگر این روند ادامه یابد، عمدتاً ۷۰ تا ۸۰ درصد این افراد نیز در سنین جوانی و کار هستند. ادامه این روند به طور طبیعی باعث کاهش جمعیت جوان خواهد شد و این کاهش نیز به کاهش ظرفیت ازدواج و تشکیل خانواده منجر خواهد شد.
با ادامه این روند، مهم‌ترین پیامد جمعیتی ایران در ۱۰ سال آینده چه خواهد بود؟ مشفق: ما اکنون در وضعیت باروری بسیار پایینی قرار داریم. وقتی باروری کاهش می‌یابد، گفته می‌شود که آن کشور در تله باروری پایین قرار گرفته است. وقتی باروری زیر ۱.۵ می‌آید، و اکنون باروری ما حدود ۱.۳۵ است، در ادبیات بین‌المللی و مطالعات تجربی می‌گویند که وقتی باروری به این سطح می‌رسد، سیاست‌های افزایش باروری دولت تأثیر چندانی در نرخ باروری نخواهد داشت. بنابراین تداوم کاهش باروری باعث کاهش جمعیت جوان و افزایش سرعت سالخوردگی جمعیت می‌شود.
اگر سیاست‌های دولت برای افزایش باروری جواب ندهد، چه باید کرد؟ مشفق: باید به مردم کمک کنیم که بتوانند زندگی کنند. باید شرایطی فراهم کنیم که خانواده تشکیل دهند و ازدواج جوانان، اشتغال و فعالیت‌های آنها تسهیل شود. سیاست‌های دولت باید به سمت مسائل بنیادی برود؛ یعنی سیاست‌های بنیادینی مانند اشتغال‌زایی، استفاده از پنجره جمعیتی، تقویت بنیه اقتصادی جوانان، افزایش رقابت‌پذیری شغلی و بهبود آموزش‌های مهارت‌محور. این اقدامات باید انجام شود تا اکوسیستمی ایجاد کنیم که افراد بتوانند در این جامعه خانواده تشکیل دهند و امیدشان به آینده افزایش یابد.
برای ماندگاری جمعیت جوان چه سیاست‌هایی باید در اولویت قرار گیرد؟ مشفق: سیاست‌های ما باید به سمت ثبات اقتصادی، اشتغال‌زایی، استفاده از پنجره جمعیتی و کاهش میل به مهاجرت از طریق سیاست‌های تشویقی، نه تهدیدی، حرکت کند. این موارد به ماندگاری جمعیت جوان و رغبت برای ازدواج و فرزندآوری کمک می‌کند. در حال حاضر حدود ۱۰ میلیون نفر در سنین ازدواج داریم که می‌توان گفت پشت درِ ورود به خانواده هستند؛ یعنی ظرفیت تشکیل خانواده در آنها وجود دارد. اما به دلیل نگرانی از آینده اقتصادی و مشکلات موجود، ازدواج نمی‌کنند. بنابراین ایجاد شرایط مناسب برای جوانان در سن ازدواج و کار، هم تمایل آنها برای مهاجرت را کاهش می‌دهد و هم میل به ازدواج و فرزندآوری را در بین آنها افزایش می‌دهد.
