به گزارش پایگاه خبری دیدگاه مدیریت به نقل از خبرگزاری مهر- گروه استان ها، بافت تاریخی کرمان با چالشی جدی مواجه است. از یک سو، نهادهای مسئول اقداماتی برای بازآفرینی، شورای بافت تاریخی و تلاش برای ثبت جهانی در نظر گرفته‌اند و از سوی دیگر، تخریب‌های مداوم، ساخت‌وسازهای غیرمجاز و عدم وجود حریم مصوب، این میراث کهن را در معرض خطر جدی قرار داده است. به حدی ساخت‌وسازهای غیرمجاز در این بافت انجام شده که یافتن بافت تاریخی پیوسته دشوار شده و بسیاری از آن‌ها در میان خانه‌های آجری و سبک‌های مختلف معماری روز در حال فراموشی هستند و یا هر روز با آسیب‌های ناشی از لودرها مواجه می‌شوند.
با این حال، مسئولان استانی در سال جاری اقداماتی برای ساماندهی بافت تاریخی انجام داده‌اند. استاندار کرمان بر لزوم بازگشت زندگی به بافت تاریخی تأکید کرده و خواستار فراهم کردن زمینه‌های لازم برای استقرار خانه‌های خلاق صنایع‌دستی و برگزاری رویدادهای فرهنگی و گردشگری در این منطقه شده است. محمدعلی طالبی همچنین از تشکیل شورای بافت تاریخی استان با همکاری اداره‌کل میراث فرهنگی، معاونت عمرانی استانداری، شهرداری و اتاق بازرگانی به منظور سیاست‌گذاری در این حوزه خبر داده است.
در حوزه اجرایی، شهرداری کرمان مدیریت مرمت و بازآفرینی شهری را آغاز کرده است. معاون حمل‌ونقل و امور زیربنایی شهردار کرمان نیز از اجرای پروژه‌هایی با هدف حفظ اصالت معماری، بهبود منظر شهری و تسهیل عبور و مرور در مسیرهای گردشگری خبر داده است. همچنین نشستی برای بررسی طرح بازآفرینی محور فتحعلیشاهی با حضور مدیرکل میراث فرهنگی و نمایندگان دستگاه‌های اجرایی برگزار شده و مدیرکل میراث‌فرهنگی کرمان، نگاه ویژه مدیریت عالی استان را فرصتی مناسب برای احیای بافت‌های تاریخی توصیف کرده است. اما این اقدامات بیشتر در حد حرف و جلسه باقی مانده و در سال‌های گذشته نیز همین روند تکرار شده است.
در سال‌های گذشته، همه چیز روی کاغذ بوده و انبوه‌سازان در نقطه مقابل مرد عمل بوده‌اند. کافی است سری به بافت تاریخی بزنید تا انبوه‌سازی‌های مکرر را در این مناطق مشاهده کنید. اکثر خانه‌های تاریخی اطراف بازار کرمان و حتی مکان‌های دورتر از بازار به انبار تبدیل شده‌اند. در شرایطی بهتر، خانه‌های تاریخی به مکانی برای اسکان افاغنه تبدیل شده و خبری از جذب گردشگری و مرمت و وجود تورهای گردشگری در بافت تاریخی نیست.
حرکت‌های مردمی جزیره‌ای در دل دریایی از بافت تاریخی، معدود حرکت‌های مردمی را می‌توان در کوچه برزوآمیغی یا کوچه بنفشه مشاهده کرد و مشخص نیست که متولیان میراث فرهنگی کرمان چرا حداقل از همسایه یزدی خود چیزی یاد نگرفته‌اند. مردم کرمان امیدوار بودند که استاندار یزدی کرمان حداقل گردشگری شهر کرمان را متحول کند و نمونه‌ای از بافت تاریخی ثبت شده یزد را در کرمان اجرا کند، اما تا کنون هیچ اقدام عملی مشاهده نشده است.
در نقطه مقابل این تلاش‌ها، گزارش‌های متعدد از تخریب خانه‌های تاریخی و ساخت‌وسازهای ناهمگون در بافت تاریخی کرمان حکایت دارد. یکی از موارد بارز، ساختمان امور مالیاتی در مجاورت میدان تاریخی گنجعلیخان است که با ارتفاع غیرمجاز در حال احداث بود و منظر جهانی این مجموعه را تهدید می‌کرد. مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی کشور اعلام کرده که عملیات ساخت‌وساز در طبقات فوقانی این ساختمان متوقف شده و طبق تصمیم نهایی، دو طبقه از اسکلت ایجادشده باید حذف شود. بارها دستور توقف ساخت این ساختمان داده شد، اما دوباره ساخت آن از سر گرفته شد و در نهایت به نظر می‌رسد جلوی ساخت طبقات این سازه گرفته شده است.
نبود هماهنگی میان شهرداری و اداره‌کل میراث‌فرهنگی و اوقاف روند تخریب خانه‌های ارزشمند را تسریع کرده است. همچنین تخریب یکی از خانه‌های تاریخی در کوچه مستوفی‌الممالک، نشانه‌ای از روندی نگران‌کننده است که می‌تواند ریشه‌های تاریخی و فرهنگی کرمان را از میان ببرد.
زهرا کمالی، فعال میراث فرهنگی کرمان در این زمینه به خبرنگار مهر گفت: یکی از معضلات اساسی بافت تاریخی کرمان، نبود حریم مصوب برای بسیاری از آثار ثبت‌شده است. وی معتقد است که بسیاری از بناهای تاریخی کرمان با وجود ثبت ملی، هنوز تعیین حریم نشده‌اند و همین کوتاهی، زمینه‌ساز ساخت‌وسازهای بدون ضابطه در عرصه و حریم این آثار شده است. در همین راستا، موضوع ثبت جهانی محدوده تاریخی شهر کرمان در دست پیگیری قرار گرفته است.
وی تخریب‌های صورت گرفته در بافت تاریخی کرمان را بسیار نگران‌کننده دانست و گفت: به نظر می‌رسد در مقطعی مسئولان کرمان نظارت بر بافت تاریخی را رها کردند و هر کس هر کار خواسته در این منطقه انجام داده و مسئولان فعلی با مشکلات جدی مواجه هستند. در همین حال، معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار کرمان اعلام کرده که کلیات محدوده ۷۰ هکتاری بافت تاریخی مورد تأیید است، اما لازم است مشاور طرح جامع گردشگری بازنگری دقیقی انجام دهد تا اطمینان حاصل شود که بخش عمده بناها از اصالت تاریخی برخوردارند.
مدیرکل میراث‌فرهنگی کرمان نیز با تأکید بر اینکه بافت تاریخی کرمان باید ثبت جهانی شود، تصریح کرده که تا زمانی که مردم در حفظ این بافت مشارکت نکنند، موفق نخواهیم شد. در حالی که توپ در زمین مردم افتاده است، زمینه‌ای برای ترغیب مردم برای توسعه اقتصاد گردشگری فراهم نشده و افرادی که خانه‌ها را مرمت کرده‌اند، طعم درآمدزایی را نچشیده‌اند و همچنان پیشنهادهای انبوه‌سازان برای خرید این خانه‌ها و تخریب آن‌ها وسوسه‌برانگیزتر است.
ناهماهنگی در کرمان برای حفظ بافت تاریخی به حدی است که بنای ثبت‌ملی خانه‌شهر کرمان که از ده سال پیش مطالبه جدی مردم برای احیای آن وجود دارد، همچنان در بلاتکلیفی به سر می‌برد. جالب اینکه این بنا دقیقاً چسبیده به استانداری و شهرداری کرمان است و در مقطعی رسانه‌ها و مردم بارها خواستار بازسازی این بنا شدند تا سرانجام ثبت ملی شد، اما همچنان خبری از بازسازی این بنا نیست.
شهردار کرمان، در گفتگو با خبرنگار مهر درباره این توافق‌نامه و حواشی آن توضیح داد. محسن تویسرکانی، هرگونه برنامه‌ریزی برای احداث خیابان تازه در بافت کهن را قاطعانه رد و تأکید کرد که اقدامات شهرداری در این محدوده به هیچ وجه به معنای ایجاد خیابان جدید نیست. به گفته او، آنچه در دستور کار قرار دارد، ساخت پیاده‌رو و مرمت گذرگاه‌های موجود است. وی افزود: هشتاد درصد کارها بر پایه معابر فعلی انجام می‌شود و هدف نهایی، نجات بافت کهن شهر است.
به باور شهردار کرمان، اقدامات این دوره از مدیریت شهری در بافت کهن با گذشته قابل مقایسه نیست. وقتی از او پرسیده شد چرا با وجود اینکه احداث خیابان در بافت کهن یکی از عوامل اصلی نابودی آن بوده، باز هم توافق‌نامه‌ای برای تملک و گشایش خیابان امضا شده است، پاسخ داد اطلاعات منتشرشده درباره این توافق‌نامه کامل نیست و آنچه منتشر کرده، تنها بخشی از ماجراست. وی با بیان اینکه همچنان دغدغه بافت کهن را دارد، خاطرنشان کرد که جلسه‌ای با خبرنگاران برگزار خواهد شد و از همکارانش خواسته تا طرح را به طور کامل ارائه دهند تا این تصور ایجاد نشود که قصد احداث خیابان در بافت کهن وجود دارد.
شهردار کرمان همچنین شرکت بازآفرینی شهری را یکی از مجموعه‌های دلسوز بافت‌های قدیمی و تاریخی توصیف کرد که با حساسیت کارها را دنبال می‌کند. وی تأکید کرد: هر اقدامی از سوی شهرداری باید پس از تصویب شورای شهر کرمان باشد و این طرح هنوز مصوبه شورا را ندارد.
رئیس بخش تاریخ دانشگاه شهید باهنر کرمان در این خصوص به خبرنگار مهر گفت: واقعیت امر این است که سال‌هاست که در این زمینه تلاش می‌کنیم، اما حفظ ابنیه و بافت‌های تاریخی نیازمند فرهنگ‌سازی عمومی است تا مردم بناهای تاریخی را بخشی از هویت، حافظه جمعی و سرمایه اقتصادی و فرهنگی شهر خود بدانند. محمد روستا، افزود: آموزش در مدارس، رسانه‌ها، برنامه‌های محلی و مشارکت‌دادن ساکنان در معرفی و مراقبت از میراث، می‌تواند حساسیت اجتماعی نسبت به تخریب و فرسودگی این آثار را افزایش دهد و در کنار آن، مطالبه‌گری آگاهانه از مسئولان ضرورتی اساسی دارد.
روستا ادامه داد: شهروندان، انجمن‌های فرهنگی و دانشگاهیان باید با پیگیری مستمر، گزارش تخریب‌ها، درخواست شفافیت درباره طرح‌های شهری و تأکید بر مرمت اصولی، مسئولان را به اجرای قوانین حفاظت از میراث فرهنگی وادارند. وی گفت: هنگامی که جامعه ارزش یک بنا را بشناسد و برای حفظ آن مطالبه کند، تصمیم‌گیری‌های کوتاه‌مدت و سود محور کمتر می‌تواند به نابودی سرمایه‌های تاریخی بینجامد.
رئیس بخش تاریخ دانشگاه شهید باهنر کرمان ادامه داد: بافت تاریخی هر شهر، صرفاً مجموعه‌ای از ساختمان‌های کهنه و فرسوده نیست؛ بلکه سندی زنده از هویت، حافظه جمعی، شیوه زیست، ساختار اجتماعی، دانش بومی و تجربه تاریخی مردمان آن شهر است. وی گفت: شهر کرمان نیز، با پیشینه‌ای چند هزارساله و جایگاهی ممتاز در تاریخ فرهنگی، اقتصادی و سیاسی ایران، از جمله شهرهایی است که بافت تاریخی آن واجد ارزشی فراتر از مقیاس محلی است.
وی تصریح کرد: بازارها، کاروان‌سراها، آب‌انبارها، مساجد، تکایا، خانه‌های اعیانی و مردمی، کوچه‌های باریک و سازگار با اقلیم، و نیز عناصر مرتبط با نظام قنات و مدیریت آب، همگی اجزای به‌هم‌پیوسته منظومه‌ای هستند که «هویت تاریخی کرمان» را شکل داده‌اند. روستا با بیان اینکه خانه‌ها و بناهای تاریخی کرمان را نمی‌توان جدا از بستر شهری و اجتماعی‌شان ارزیابی کرد، افزود: ارزش یک خانه تاریخی تنها در نمای آجری، گچ بری، حیاط مرکزی یا بادگیر آن خلاصه نمی‌شود؛ این بناها بازتاب‌دهنده الگوهای خانواده، مناسبات همسایگی، فرهنگ مهمان‌نوازی، شیوه‌های تأمین آسایش در اقلیم گرم و خشک، و ذوق معماری ایرانی‌اند. باید گفت با این وجود، عدم وجود یک طرح و برنامه مدون و عدم اجرای عملیاتی آن این روزها نه تنها بافت تاریخی کرمان را از رونق انداخته، بلکه در حال تخریب بخش‌هایی ارزشمند از آن هستیم.
