به گزارش پایگاه خبری دیدگاه مدیریت به نقل از خبرگزاری مهر، تاریخ همدان در دهههای ابتدایی قرن اخیر نمایانگر ناتوانی حکمرانان و قساوت بیگانگان است. این شهر در دو جنگ جهانی به میدان تاخت و تاز قدرتهای سلطهگر تبدیل شد و مردم بیگناه تاوان سیاستهای ناپخته را پرداختند. اشغال همدان تنها یک رویداد نظامی نبود، بلکه آغازگر دورهای تاریک از قحطی، بیماری و اضمحلال اخلاقی و اقتصادی بود که ریشههای آن هنوز در حافظه تاریخی این دیار باقی مانده است.
در راستای بررسی علل و عوامل قحطی سال ۱۲۸۸ به دست بیگانگان در بخشهایی از کشور و اشغال همدان توسط متفقین، خبرنگار مهر با ابوالفتح مومن، محقق و پژوهشگر تاریخ معاصر و مدرس دانشگاه، گفتوگو کرد که در ادامه میخوانید.
ابوالفتح مومن در خصوص وقایع سالهای جنگ جهانی اول و دوم در همدان اظهار داشت: در حالی که دولت مردان وقت در تهران مشغول بازیهای سیاسی و اعلام بیطرفی بودند، همدان در چنگال ارتشهای روس، انگلیس، عثمانی و بعدها آلمانیها گرفتار شده بود و این بیطرفی کاغذی عملاً هیچگونه مصونیتی برای مردم همدان به همراه نداشت.
وی ادامه داد: کنسولگریهای دول بیگانه به مراکز اصلی نفوذ و جاسوسی تبدیل شده بودند و شهر بهطور عملی توسط ایادی داخلی این کنسولگریها، از خوانین وابسته تا اقلیتهای بانفوذ، اداره میشد. در این میان، نیروی قزاق نیز نه به عنوان حافظ امنیت، بلکه به عنوان ابزاری در دست بیگانگان، کارنامهای تاریک از خود به جا گذاشت.
مومن افزود: آنچه همدان را در این دوران به خاک سیاه نشاند، تنها خشکسالی نبود، بلکه سیاست سیستماتیک گرسنگی دادن بود، چراکه قیمت غلات و نان به قدری افزایش یافت که از توان معیشتی اکثریت جامعه خارج شد. در حالی که قوای اشغالگر با خرید انبوه غلات و احتکار آن توسط ملاکین، ذخایر شهر را تخلیه میکردند، مردم در کوچه و خیابان از گرسنگی جان میدادند. جالب اینجاست که انگلیسیها با سیاست نان در برابر بیگاری، فقیرترین لایههای جامعه را به کارهای سخت بدنی وادار میکردند تا با کمترین جیره، توان بازوی مردم را برای اهداف نظامی خود استثمار کنند.
مومن با بیان اینکه در جنگ جهانی دوم فاجعه ابعاد گستردهتری یافت، افزود: بمباران هوایی شهریور ۱۳۲۰ نقطه عطفی در جنایات متفقین بود، جایی که هواپیماهای شوروی با پرتاب بمب به جای اعلامیه، حمامی از خون در همدان به راه انداختند. این محقق با اشاره به اینکه تخریب زیرساختهای برق و تلفن و بیمارستانهایی که زیر بار مجروحان کمر خم کرده بودند، تنها بخش کوچکی از ویرانیها بود، تصریح کرد: حضور ارتش آمریکا در نزدیکی همدان نیز این شهر را به بندری تدارکاتی برای رساندن مهمات به جبهههای جنگ تبدیل کرد و امنیت و آرامش شهر را برای سالها به یغما برد.
وی به اقدامات مردمی در راستای مبارزه با گرسنگی مردم در سالهای سیاه جنگ جهانی اول و دوم اشاره کرد و افزود: در دل این تاریکی مطلق، تنها کورسوی امید، اقدامات خودجوش مردمی بود. در حالی که فرمانداری وقت معترضان و گرسنگان را با القاب ولگرد و گدا خطاب میکرد و کاملاً در خدمت متفقین بود، چهرههای نیکوکار همدانی بیادعا وارد میدان شدند.
مومن ادامه داد: این خیرین بودند که با راهاندازی آشپزخانهها و نانواییهای رایگان در محلات جولان، کبابیان و تپه مصلی، مانع از یک فاجعه انسانی بزرگتر شدند. این جریان مردمی سندی زنده از نجابت و ایثار همدانیها است که حتی در اوج قحطی و ناامنی، همنوعان خود را تنها نگذاشتند.
بررسی این دوران نشان میدهد که هرگاه ساختار حاکمیتی در همدان دچار ضعف و انفعال شده، این مردم بودهاند که هزینه سنگین حضور بیگانگان را پرداخت کردهاند و تاریخ همدان گویای این حقیقت است که بیگانگان هرگز برای حفظ امنیت ما نیامدهاند، بلکه همواره در پی تأمین منافع خود از طریق استثمار منابع و نیروی انسانی بودهاند. بازخوانی این حوادث نه تنها یک تکلیف تاریخی، بلکه یک هشدار برای مدیران امروز است تا در مدیریت بحرانهای اجتماعی به جای نگاه از بالا به پایین، از ظرفیتهای اجتماعی و مردمی بهرهبرداری کنند، درسی که متأسفانه در آن دوران حاکمان همدان هرگز نیاموختند.
