مهدی صدیقیان_پژوهشگر مطالعات فرهنگی
بیست‌وهشتم مردادماه سال ۱۳۵۷، نام آبادان با یکی از تلخ‌ترین و تکان‌دهنده‌ترین رخدادهای تاریخ معاصر ایران گره خورد؛ شبی که سینما رکس، مشهورترین سینمای این شهر، هنگام نمایش فیلم «گوزن‌ها» دچار آتش‌سوزی شد و صدها نفر از تماشاگران در میان شعله‌ها گرفتار شدند و جان باختند. این حادثه، به‌سرعت به یکی از بزرگ‌ترین فجایع انسانی آن دوران تبدیل شد و بازتابی گسترده در جامعه ایران و جهان داشت.
سینما رکس در آن سال‌ها یکی از پررفت‌وآمدترین و شناخته‌شده‌ترین سینماهای آبادان بود و مانند بسیاری از سالن‌های سینمایی، محل تجمع خانواده‌ها و جوانانی به‌شمار می‌رفت که برای گذراندن ساعتی از فراغت خود به آنجا می‌رفتند. اما در شب ۲۸ مرداد ۱۳۵۷، فضای معمول و آرام این سالن، ناگهان به صحنه‌ای از دود، آتش و هراس بدل شد. آتش‌سوزی به‌گونه‌ای گسترش یافت که فرصت نجات بسیاری از حاضران از میان رفت و شمار زیادی در داخل سینما جان خود را از دست دادند.
درباره علت وقوع این حادثه، از همان روزهای نخست گمانه‌زنی‌ها و روایت‌های مختلفی مطرح شد و تحقیقات و اظهارنظرهای بعدی نیز به این بحث دامن زد. در فضای آن روزها، برخی گزارش‌ها و تحلیل‌ها از عمدی بودن حریق سخن می‌گفتند و آن را بخشی از فضای پرالتهاب سیاسی و امنیتی کشور می‌دانستند. در همین چارچوب، در روایت‌های تاریخیِ مربوط به آن دوره، از نقش عوامل وابسته به ساواک در پاره‌ای اقدامات خشونت‌آمیز و آتش‌سوزی‌های مشکوک نیز یاد شده است؛ اقداماتی که بنا بر این روایت‌ها، با هدف ایجاد فضای رعب، بدنام‌کردن مردم و انقلابیون، و فراهم‌کردن زمینه برای سرکوب شدیدتر اعتراض‌ها صورت می‌گرفت. همچنین در برخی منابع آمده است که شماری از بانک‌ها و فروشگاه‌های زنجیره‌ای نیز در آن مقطع دچار آتش‌سوزی شدند؛ رخدادهایی که در تحلیل‌های سیاسی آن روزگار، به سیاست‌های امنیتی رژیم پهلوی نسبت داده می‌شد.
در پی این فاجعه، امام خمینی نیز در پیامی که ۳۱ مرداد ۱۳۵۷ صادر کردند، با اشاره به ابعاد حادثه، آن را «شاهکار بزرگ شاه برای لوث کردن انقلاب» توصیف کردند. این موضع‌گیری، بازتابی از نگاه سیاسی آن روز به این رخداد بود و بر حساسیت افکار عمومی نسبت به ابعاد و پشت‌پرده‌های حادثه افزود.
با گذشت سال‌ها از آن شب تلخ، سینما رکس آبادان همچنان یکی از نمادهای اندوه‌بار تاریخ معاصر ایران باقی مانده است؛ حادثه‌ای که نه‌فقط به‌سبب شمار قربانیان، بلکه به‌دلیل تأثیر عمیق اجتماعی و سیاسی‌اش در حافظه جمعی مردم ماندگار شد. امروز، یادآوری این فاجعه بیش از هر چیز، یادآور حرمت جان انسان‌ها و ضرورت بازخوانی دقیق و مسئولانه تاریخ است؛ تاریخی که هنوز هم در برابر آتش آن شب، خاموش نشده است.
یاد جان‌باختگان فاجعه سینما رکس آبادان گرامی باد.
