پایگاه خبری فرهنگ آفرینان _ دکتر مژده افشار
بنا به تعریف سازمان یونسکو «میراث فرهنگی» به بناها و اشیاء ختم نمی‌شود. این مفهوم همچنین دربردارندهٔ سنت‌ها و تجلیات زندهٔ برجای مانده از نیاکان ماست که به فرزندانشان منتقل شده است، مانند (۱) سنت‌های شفاهی، (۲) هنرهای نمایشی، (۳) اعمال اجتماعی، آیین‌ها، رویدادهای جشنی، (۴) دانش و اقدامات مربوط به طبیعت و کیهان، یا (۵) دانش و مهارت‌های تولید صنایع سنتی. این حوزه از میراث فرهنگی اگرچه بسیار آسیب‌پذیر است، امروزه به عامل مهمی برای پاسداری از گوناگونی فرهنگی در مقابل جهانی‌شدن فزاینده تبدیل شده است. درک میراث فرهنگی ناملموس در جوامع مختلف به گفتگوهای میان‌فرهنگی کمک می‌کند و احترام متقابل به دیگر سبک‌های زندگی را ترویج می‌کند. این میراث چند ویژگی اساسی دارد: سنتی، معاصر و زنده است؛ فراگیر است؛ بازنمودی است؛ و اجتماع‌محور است». موارد بالا در مجمع یونسکو در سال ۲۰۰۳ به‌عنوان پنج قلمرو اصلی پاسداری از میراث معنوی بشر تصریح شد. بر همین اساس، سازمان یونسکو در اقدامی شروع به ثبت میراث فرهنگی و معنوی بشر از تمامی کشورها کرد. بدین منظور کمیسیون‌های ملی در هر کشور ایجاد شد تا میراث ناملموسی را که حائز شرایط لازم برای ثبت و پاسداری در سطح جهانی است را به سازمان معرفی کنند و زمینه‌سازی‌های لازم برای بازدید کارشناسان یونسکو را انجام دهند. در ایران نیز در سال ۱۳۸۸هـ.ش. ردیف در موسیقی ایرانی به‌عنوان نخستین میراث برجستهٔ ناملموس ایرانیان در سازمان جهانی یونسکو به ثبت رسید.
نگارگری (مینیاتور)
مینیاتور ایرانی یکی از آثار هنری درخشان فرهنگ گذشته ایران است. برخی از محققان می‌گویند که پیدایش این گونه نقاشی‌ها در ایران به دوره هخامنشیان برمی‌گردد، در حالی که این هنر را میتوان در داخل غارها یافت. نمونه‌هایی در غارهای استان لرستان کشف شده است. به تصویر کشیدن صحنه‌های نبرد، شکار و حیوانات توجه شده است. از ۷۰۰۰ سال پیش سفال و مهره‌های استوانه‌ای و نشانه‌هایی از عقیق و یشم موجود است که طراحان و نقاشان ایرانی با نهایت استادی نقوش انسان و حیوان را به اشکال مختلف نقاشی کرده‌اند. این نقوش جدا از هنر نقاشی، هنر قلم‌زنی را نیز نشان می‌دهد. این نقاشی‌های عالی بر روی سطوحی که اندازه آنها بیش از چند سانتیمتر نیست ایجاد شده است. اساس مینیاتورهای ایرانی را میتوان حکاکی و نقاشی این مهره‌ها دانست. میتوان با ویژگی‌های نقاشی ایرانی در نمونه‌های مفرغی که در استان لرستان به دست آمده و حجاری‌های دوره هخامنشی آشنا شد. تزیین کاخ آپادانای شوش با آجرهای لعابدار مربوط به دوره داریوش اول نیز نقاشی ایرانی را در دوران باستان نشان می‌دهد.
هنر نقاشی ایرانی در سال ۱۳۹۹ در فهرست میراث فرهنگی ناملموس بشریت به ثبت رسید. مینیاتور یا نقاشی تابلویی است دو بعدی، ظریف و کوچک که بیشتر به خاطر تصویرگری کتاب‌های بزرگان ادبیات فارسی شهرت دارد، اما علاوه بر کتاب، از این نقش‌ها و نگاره‌های زیبا در طراحی فرش، لباس، سفال و… و تزئین دیوار کاخ‌ها و ساختمان‌ها. در فرآیند طراحی مینیاتورهای نفیس قدیمی که عمدتاً توسط حاکمان سفارش می‌شد، از موادی مانند طلا و نقره نیز استفاده شد. تفاوت اصلی نقاشی ایرانی با سایر سبک‌های نقاشی رایج در جهان، رئالیسم و ناتورالیسم است. اساس نقاشی در ایران پیوند با قلمرو پادشاهی است. محوطه‌سازی در نقاشی ایرانی تخیلی و افسانه‌ای است. در باغ‌ها همیشه به نظر می‌رسد جشن بهاری است. هنر اسلامی پس از گسترش اسلام در ایران و سایر نقاط جهان زمانی ظهور کرد که بر فرهنگ ملل مختلف تأثیر گذاشت. نخستین آثار نقاشی ایرانی در دوران اسلامی به صورت طرح‌هایی در آثار معماری و اشیاء مصرفی مردم پدیدار شد، سپس خلق نقاشی روی کتاب که بعداً فردی خلاقیت را در این فرآیند به ارمغان می‌آورد. یکی از مهم‌ترین کتاب‌هایی که در دوره‌های مختلف هنر اسلامی ـ ایرانی به تصویر کشیده شده، شاهنامه فردوسی است.
چوگان
«چوگان» ورزشی گروهی، با قدمت بالا در ایران است که به سبب رواج آن در میان پادشاهان و بزرگان به ورزشی اشرافی مشهور گردیده است. این بازی از حدود ۶۰۰ قبل از میلاد در ایران شکل گرفته و از دوره ی هخامنشیان انجام می‌شده است. چوگان در ابتدا تفریحی جهت نمایش استعداد اسب‌های جنگی سوارکاران نظامی ایرانی به شمار می‌رفت. شاه عباس نیز در قزوین و اصفهان (میدان نقش جهان) به این بازی می‌پرداخت. چوگان در ایران پس از صفویان کم‌کم رو به فراموشی رفته و در زمان پهلوی، در ارتباط با اروپاییان، دوباره مورد توجه قرار گرفت، ولی مانند گذشته رواج نیافت. هم اکنون از سوی کمیته‌ی بین‌المللی المپیک به عنوان یکی از ورزش‌های جهانی شناخته شده است. نام «چوگان» برگرفته از چوبی است که برای انجام این بازی استفاده میشود و مهارت بازیکنان در زدن
گوی با چوگان، اسب‌سواری و هماهنگی و حفظ تعادل در بازی از اهمیت بسیاری برخوردار است.
چوگان به دو صورت بر روی زمین مستطیل شکل چمنی و زمین مانژی با ابعادی متناسب با کشوری که در آن چوگان اجرا میشود، انجام می‌گیرد. اندازه ی میدان‌های چمن ۱۶۰ × ۳۰۰ یارد ( ۱۴۶×۲۷۰ متر ) است. در دو سوی میدان دروازه‌هایی قرار می‌گیرند که فاصله ی بین دو ستون آنها ۸ یارد (۷ متر و ۳۰ سانتیمتر) است. بازیکنان سوار بر اسب با چوبی از جنس خیزران در اندازه‌های متفاوت متناسب با بلندی اسب و سوارکار از ۱۲۰ تا ۱۴۰ سانتیمتر به «گویی» از جنس چوب یا پلاستیک به قطر ۲۵/۳ اینچ (۸ سانتی متر) و وزن ۷۵/۴ اونس (۱۴۰ گرم) ضربه وارد کرده و در صورتی که گوی از میان دو ستون دروازه‌ها با هر ارتفاعی عبور کند امتیاز محسوب میشود. مسابقه ی چوگان می‌تواند در ۴ یا ۶ بخش زمانی (چوکه) ۷ دقیقه و ۳۰ ثانیه برگزار گردد. زمان استراحت مابین هر چوکه ۴ دقیقه است به استثنای چوکه ی دوم و یا سوم که در آن زمان استراحت ۱۰ دقیقه است. هنگامی که بازیکنی به سمت جهتی که توپ در آن پرتاب شده است می‌تازد، در صورتی که توپ در سمت راست او باشد تقدم با اوست. در این صورت هیچ بازیکنی اجازه ی سد راه او را ندارد، مگر آن که در فاصله ی معقولی قرار گیرد که هیچ جای خطر نباشد. نگهداری از ساق دست‌ها و پاهای اسب به وسیله ی بانداژ کردن آنها در بازی چوگان اجباری است. کوبیدن چوگان به پای اسب‌ها، زدن ضربه از جهت مخالف (سمت چپ)، زدن گوی در میان دست و پای اسب و حریف و غیره، جزء خطاهای این بازی به شمار می‌روند. جریمه ی خطاها نیز طبق قوانین و مقررات بازی متفاوت است و با زدن ضربه ی آزاد روی دروازه از فواصل مختلف صورت می‌گیرد.
مهارت‌های سنتی قالیبافی در کاشان
شهر کاشان در دوران شاه عباس کبیر مرکز بافت قالی‌های درباری بود و به دستور شاه کارگاه‌های قالیبافی در این شهر برپا شد. قالی‌های ابریشمی، نقره‌باف و زرباف که به نام قالی شاه عباس معروف است به این محل نسبت داده میشود. از لحاظ تاریخی قالی کاشان به دو دوره ی تاریخی تقسیم میشود: یک دوره ی طلائی و یک دوره که پس از تعطیلی حدود دو قرن کارگاه‌های قالی بافی این شهر آغاز به کار کردند.
قدیمی‌ترین قالی‌های کاشان را متعلق به قرن یازدهم هجری میدانند؛ این قرن را همچنین عصر طلایی صنایع کاشان نامیده‌اند. از ویژگی‌های فرش کاشان، بافت بسیار ریز و ظریف است و همین ویژگی باعث میشود نقش‌های به کار رفته حالت برجسته داشته باشند. زمینه ی اکثر قالی‌ها لاکی با حاشیه هایی به رنگ سرمه ای است. با وجود اینکه امروزه قالی کاشان در اندازه و ابعاد مختلفی بافته میشود، شهرت آن به علت بافت قالی در ابعاد سجاده ای است. طرح هایی که در قالی کاشان استفاده می شود از طرحهای قالی های اصفهان اقتباس شده است، که از معروف‌ترین آنها میتوان به موارد زیر اشاره کرد: ترنج، محراب، گلدانی و درختی، شکارگاه، بته جقهای، سجاده‌ای و فرش پنج پر. گره قالی کاشان فارسی‌باف، و پشم مورد استفاده در این قالی پشم مرینوس است؛ حدود ۱۲۰ سال قبل در زمان حکومت قاجار مردی به نام ملاحسن در شهر کاشان واردکننده ی پشم مرینوس بود که پس از مواجه شدن با رکود صنعت، پشم‌های باقیمانده را به کمک همسرش به قالی تبدیل کرد و از آن زمان استفاده از پشم مرینوس در بافته‌های این منطقه مرسوم است؛ به دلیل مرغوبیت این پشم قالی‌های دستباف کاشان سطحی بسیار نرم و مخملی دارند. رنگرزی نخها یکی از صنایع دستی مرتبط با قالی بافی کاشان است که به صورت گیاهی انجام میشود؛ پوست گردو، پوست انار و برگ انگور از جمله گیاهانی است که برای رنگرزی پشم‌ها استفاده می‌شوند.
عباس کاشانی در وصف رنگ‌های قالی کاشان چنین سروده است: “قالی کاشان بهشت رنگهاست / رنگهایش نغمهٔ آهنگ‌هاست.” قالی کاشان در سال ۲۰۱۰ میلادی به فهرست میراث فرهنگی و معنوی بشر یونسکو افزوده شده است.
