مهندس میلاد محمودیان
مقدمه
«ورزش، تنها در زمین بازی خلاصه نمی‌شود؛ در فضایی ست که شور زندگی در آن جاریست و تماشاگر، با شکوه سازه، هم‌نوا می‌شود.» سازه‌های ورزشی، نه تنها بستری برای رقابت، که نمادهایی از عظمت، هویت و توانایی یک ملت هستند.
ایران، با قدمتی کهن در معماری و برگزاری مسابقات ورزشی، همواره میزبان فضاهای ورزشی باشکوهی بوده است. از میدان نقش‌جهان اصفهان که در آن چوگان با شکوه معماری صفوی پیوند می‌خورد، تا ورزشگاه مدرن آزادی تهران که شور ملی را در خود جای می‌دهد، و تا ورزشگاه امام رضا (ع) مشهد که با سقف ۱۸ هزار مترمربعی و همکاری برترین شرکت‌های جهانی، مدرن‌ترین استادیوم ایران لقب گرفته است، این سازه‌ها داستان‌هایی از نبوغ، فرهنگ و نیازهای زمانه خود را روایت می‌کنند.
۱. میدان نقش‌جهان؛ نخستین «ورزشگاه» ایران
میدان نقش‌جهان اصفهان، که در دوره صفوی ساخته شد، نه تنها یک میدان شهری، که یک ورزشگاه عظیم نیز بود. در این میدان، بازی چوگان با شکوه تمام برگزار می‌شد و پادشاه و درباریان از ایوان عالی‌قاپو به تماشای آن می‌نشستند.
۱-۱. معماری چوگان‌خانه
میدان نقش‌جهان، با ابعاد ۵۰۷ متر در ۱۵۸ متر، یکی از بزرگ‌ترین میدان‌های جهان است. در دو طرف میدان، دو دروازه چوبی (به‌عنوان دروازه‌های چوگان) قرار داشت و سنگ‌های مرمرین در چهار گوشه میدان، جای توپ چوگان را مشخص می‌کردند. این میدان، با معماری هماهنگ خود، فضایی باشکوه را برای بازی چوگان فراهم می‌کرد.
۱-۲. درس‌هایی از میدان نقش‌جهان
میدان نقش‌جهان، با وجود قدمت ۴۰۰ ساله، درس‌های ارزشمندی برای معماری ورزشی امروز دارد:
· یکپارچگی: معماری میدان با بناهای اطراف خود (عالی‌قاپو، مسجد امام و مسجد شیخ‌لطفالله) هماهنگ است.
· چندمنظوره‌گی: میدان علاوه بر چوگان، برای برگزاری مراسم مذهبی، جشن‌ها و بازار نیز استفاده می‌شده است.
· زیبایی‌شناسی: میدان، با معماری بی‌نظیر خود، تماشاگران را به وجد می‌آورده است.
۲. زورخانه‌ها؛ میراث معماری ورزشی ایران
پس از حمله مغول و در دوره‌های بعد، «زورخانه» به عنوان یکی از نمادهای فرهنگ ورزشی ایران شکل گرفت. زورخانه‌ها، معماری خاص و منحصربه‌فردی دارند که با ورزش پهلوانی و آیین‌های باستانی پیوند خورده است.
۲-۱. معماری زورخانه
زورخانه‌ها معمولاً دارای فضایی گود (با نام «گود زورخانه») هستند که ورزشکاران در آن به تمرین می‌پردازند. سقف آن معمولاً مرتفع و دارای روزنه‌هایی برای نور و تهویه طبیعی است. این فضاها، با معماری ساده اما با شکوه خود، حس معنویت و پهلوانی را به ورزشکاران منتقل می‌کنند.
۲-۲. جایگاه زورخانه در معماری ورزشی ایران
زورخانه‌ها نه تنها یک فضای ورزشی، بلکه یک پایگاه فرهنگی و اجتماعی در محله‌های قدیمی ایران بودند. این معماری اصیل، نشان از پیوند عمیق ورزش، آیین و معماری در ایران دارد.
۳. ورزشگاه آزادی؛ نماد شور ملی
ورزشگاه آزادی تهران، با ۷۸,۱۱۶ نفر گنجایش، بزرگ‌ترین ورزشگاه ایران و یکی از بزرگ‌ترین ورزشگاه‌های جهان است که در غرب تهران واقع شده است. این ورزشگاه، که بخشی از مجموعه ورزشی آزادی است، برای میزبانی بازی‌های آسیایی ۱۹۷۴ ساخته شد.
۳-۱. تاریخچه و ساخت
طراح: عبدالعزیز فرمانفرمائیان، یکی از معروف‌ترین معماران ایرانی.
مدیر پروژه و مهندس سازه: جیمز ریموند ویتل بریتانیایی.
شروع ساخت: سال ۱۳۴۹.
افتتاح: ۲۵ مهر ۱۳۵۰ با نام «ورزشگاه آریامهر» و ۱۰ شهریور ۱۳۵۳ همزمان با بازی‌های آسیایی ۱۹۷۴ به‌طور رسمی بازگشایی شد.
این ورزشگاه با بالاترین معیارهای بین‌المللی دوران خود و با مساحت ۱۴۱,۰۰۰ متر مربع ساخته شد و برای میزبانی المپیک ۱۹۸۴ (که به علت حوادث سیاسی منتهی به انقلاب ۵۷ حذف شد) طراحی شده بود.
۳-۲. معماری و طراحی
طرح ورزشگاه بر اساس دید کامل برای همه تماشاگران طراحی شده است، به‌گونه‌ای که بیشترین دید تماشاگر از مرکز زمین در شمال و جنوب ۱۳۶ متر و در شرق و غرب ۱۲۶ متر است.
ویژگی‌های معماری:
· طراحی الهام‌گرفته از یک ورزشگاه بلژیکی با فرمی شبیه به آتشفشان که توسط فرمانفرمائیان دیده شده بود.
· زمان تخلیه ورزشگاه ۱۱ دقیقه محاسبه شده است و راهروها به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که وسایل نقلیه امدادی بتوانند تا نزدیک جایگاه ویژه بیایند.
· سقف پارچه‌ای با استفاده از پارچه‌های PVC از برند سرج فراری فرانسه (مشابه سقف ورزشگاه‌های مدرن دیگر ایران).
۳-۳. گنجایش و امکانات
· گنجایش: ۷۸,۱۱۶ صندلی (پس از نصب صندلی‌ها، از گنجایش ۱۰۰,۰۰۰ نفری کاهش یافت).
· بازی‌های خانگی: تیم ملی فوتبال ایران، استقلال و پرسپولیس در این ورزشگاه بازی می‌کنند.
· زمین: چمن طبیعی با ابعاد ۱۱۰×۷۵ متر و پیست دو و میدانی ۸ باندی از جنس تارتان.
۳-۴. افتخارات و رویدادهای مهم
ورزشگاه آزادی میزبان رویدادهای مهمی بوده است:
· بازی‌های آسیایی ۱۹۷۴
· جام ملت‌های آسیا ۱۹۷۶
· فینال لیگ قهرمانان آسیا در سال‌های ۱۹۹۹، ۲۰۰۲ و ۲۰۱۸
· فینال جام برندگان جام آسیا در سال‌های ۱۹۹۱ و ۱۹۹۳
· مسابقات قهرمانی WAFF
به‌عنوان یکی از ترسناک‌ترین ورزشگاه‌های آسیا شناخته می‌شود و در رده ۲۰ ام ورزشگاه‌های برتر قدیمی جهان نام گرفته است.
۳-۵. بازسازی‌ها
عملیات بازسازی ورزشگاه آزادی از سال ۱۳۹۶ آغاز شده و کماکان ادامه دارد. این بازسازی شامل نصب صندلی‌ها (که ظرفیت را به ۷۸,۱۱۶ کاهش داد)، نصب سیستم گرمایش زیرزمینی برای چمن، بازسازی جایگاه ویژه و تعویض صندلی‌های قدیمی بوده است. با این حال، برخی گزارش‌ها نشان می‌دهد که این ورزشگاه همچنان با مشکلاتی در چمن، نور و برق روبروست و تا پایان سال ۱۴۰۵ آماده برگزاری مسابقات نیست.
۴. ورزشگاه نقش‌جهان اصفهان؛ دومین ورزشگاه بزرگ ایران
ورزشگاه نقش‌جهان اصفهان، با ۷۵,۰۰۰ نفر گنجایش، دومین ورزشگاه بزرگ ایران است.
۴-۱. تاریخچه
· طرح اولیه: سال ۱۳۶۷ با نام‌های «ورزشگاه بزرگ» یا «ورزشگاه المپیک».
· کلنگ‌زنی: سال ۱۳۶۸.
· آغاز عملیات اجرایی: ۲۹ مرداد ۱۳۷۵.
· فاز اول (افتتاح): سال ۱۳۸۱ با ظرفیت محدود (استفاده تیم سپاهان تا سال ۱۳۸۶).
· تعطیلی برای فاز دوم: سال ۱۳۸۶ تا ۱۳۹۵.
· افتتاح مجدد: ۱۲ آبان ۱۳۹۵ با حضور اسحاق جهانگیری، معاون اول وقت رئیس‌جمهور.
مدت زمان طولانی ساخت (حدود ۳۰ سال) باعث شده برخی نگرانی‌ها در مورد پایان عمر مفید سازه و عدم تطابق با استانداردهای روز وجود داشته باشد.
۴-۲. معماری و امکانات
ساختار کلی: بیضی شکل در دو طبقه.
ویژگی مشخصات
مساحت کل ۱۰۳,۲۵۰ متر مربع (۱۰ هکتار)
فرم بیضی شکل در دو طبقه
ظرفیت طبقه اول ۴۲,۰۰۰ نفر
ظرفیت طبقه دوم ۳۳,۰۰۰ نفر
امکانات پیش‌بینی‌شده:
· زمین چمن طبیعی با زهکشی به وسعت ۱۱,۰۰۰ متر مربع
· پیست دو و میدانی ۸ باندی (تارتان) به وسعت ۶,۰۰۰ متر مربع
· تونل ماراتن با شیب ۵ درصد به طول ۱۱۰ متر
· فضاهای اداری و رختکن اختصاصی برای چهار تیم، داوران و مربیان
· سالن‌های ورزشی تمرینی (والیبال، بسکتبال، تنیس روی میز، ژیمناستیک)
· بهداری، اتاق تست دوپینگ و سونا
سقف پارچه‌ای: سقف این ورزشگاه از جنس پارچه‌های PVC با برند سرج فراری فرانسه با وزن ۱۰۵۰ گرم بر متر مربع و مساحت ۲۰,۰۰۰ متر مربع است که توسط شرکت سازه‌های پارچه‌ای اطلس سان اجرا شده است.
۴-۳. چالش‌ها
· در سال ۱۳۹۹ اعلام شد که این ورزشگاه از دیدگاه ایمنی و امنیت مشکل دارد و طبقه دوم آن توسط AFC تأیید نشده است.
· یکی از دلایل عدم تأیید، پایان عمر مفید سازه به دلیل طولانی شدن زمان ساخت و تغییر در استانداردهای بین‌المللی عنوان شده است.
· فاقد پله‌های خروج ضروری و سازه ایمن در برابر بلایای طبیعی معرفی شده است.
۵. ورزشگاه امام رضا (ع) مشهد؛ مدرن‌ترین استادیوم ایران
ورزشگاه امام رضا (ع) در مشهد، یکی از پیشرفته‌ترین و مجهزترین استادیوم‌های ایران و حتی خاورمیانه است که با معماری بی‌نظیر و امکانات مدرن خود، تحولی بزرگ در صنعت ورزش کشور ایجاد کرده است. این ورزشگاه که در مالکیت آستان قدس رضوی است، نخستین استادیوم تمام‌سرپوشیده و غیرگنبدی ایران محسوب می‌شود و به‌عنوان مدرن‌ترین ورزشگاه کشور شناخته می‌شود.
۵-۱. تاریخچه و ساخت
عملیات اجرایی این پروژه عظیم از سال ۱۳۸۴ آغاز شد و پس از سال‌ها مطالعه و طراحی، سرانجام در ۲۰ شهریور ۱۳۹۵ با حضور تولیت آستان قدس رضوی به بهره‌برداری رسید. هزینه ساخت این ورزشگاه حدود ۲۰۰ میلیارد تومان برآورد شده است.
مدیرعامل وقت تربیت بدنی آستان قدس رضوی در این باره گفت: «از سال ۱۳۸۰ مطالعات بر روی این پروژه آغاز شد و پس از چندین سال طراحی و مطالعه به این طرح از استادیوم رسیدیم. با توجه به حساسیت موضوع و محل قرارگیری مجموعه در داخل شهر، قبل از شروع طراحی این استادیوم مجوز شورای تامین شهر مشهد را پس از چندین مرحله کارشناسی اخذ شد».
۵-۲. مشخصات فنی و معماری
مشخصه مقدار
گنجایش ۲۷,۰۰۰ تا ۳۰,۰۰۰ نفر
مساحت زمین ۵/۴ هکتار
زیربنا حدود ۲۰,۰۰۰ متر مربع
نوع سقف تمام‌سرپوشیده غیرگنبدی
مساحت سقف ۱۸,۰۰۰ متر مربع
تعداد سالن‌های ورزشی زیر سکو ۱۰ سالن (۹,۰۰۰ متر مربع)
هزینه سقف حدود ۴۰ میلیارد تومان
۵-۳. معماری بی‌نظیر و همکاری با برندهای جهانی
سقف ورزشگاه: سقف این استادیوم توسط یک شرکت معتبر فرانسوی (FREYSSINET) ساخته شده است که سابقه اجرای سقف استادیوم المپیک لندن و چندین ورزشگاه جام جهانی ۲۰۱۰ آفریقای جنوبی و ۲۰۱۴ برزیل را در کارنامه دارد. طراحی این سقف با همکاری شرکت فرانسوی-آلمانی «آندرس نوبل» و شرکت ایرانی «آذران سازه» انجام شده و هزینه نهایی ساخت آن نزدیک به ۴۰ میلیارد تومان برآورد شده است.
این سقف با سازه‌ای خاص و مدرن، روح و ظاهر جدیدی به استادیوم بخشیده است.
صندلی‌ها: صندلی‌های ورزشگاه توسط یک شرکت اسپانیایی عرضه شده است که پیش‌تر با باشگاه رئال مادرید همکاری داشته است.
چمن و تارتان: زمین چمن و پیست تارتان اطراف زمین توسط یک شرکت آلمانی پشتیبانی می‌شود و سیستم زهکشی پیشرفته‌ای دارد که بارندگی را به‌خوبی مدیریت می‌کند.
۵-۴. امکانات بی‌نظیر
وجه تمایز اصلی این استادیوم با سایر ورزشگاه‌های کشور، ایجاد ۱۰ سالن ورزشی مجهز و جداگانه در فضای زیر سکوی تماشاگران است که برای اولین بار در ایران انجام شده است. این سالن‌ها شامل رشته‌های بدنسازی، پینگ‌پنگ، جودو، تکواندو، کاراته، ژیمناستیک و … می‌شود.
سایر امکانات شامل:
· دو سالن بدنسازی مجزا برای بانوان و آقایان با بهترین برندهای تجهیزات ورزشی (هزینه حدود ۱۱ میلیارد تومان)
· کلینیک شبانه‌روزی و دائمی
· طراحی ویژه به‌گونه‌ای که آمبولانس می‌تواند تا داخل سالن‌های ورزشی وارد شود
· پارکینگ طبقاتی ۷ طبقه
· تهویه مطبوع و هوشمند در تمام سالن‌ها با دستگاه‌های اکسیژن‌ساز
۵-۵. جایگاه در سطح بین‌المللی
این استادیوم توسط کنفدراسیون فوتبال آسیا (AFC) دارای رتبه A+ در آسیا معرفی شده است. پیش از آن تنها ورزشگاه آزادی تهران چنین درجه‌ای در میان استادیوم‌های ایران داشت. این موفقیت، نشان‌دهنده کیفیت بالای ساخت و امکانات این ورزشگاه در سطح بین‌المللی است.
۵-۶. رویدادهای مهم
· بازی گشایش: ۲۵ شهریور ۱۳۹۶ بین دو تیم منتخب مشهد و منتخب کربلا (برتری ۳–۱ مشهد)
· نخستین بازی رسمی: ۲۷ مهر ۱۳۹۶ در لیگ برتر خلیج فارس بین سیاه‌جامگان خراسان و صنعت نفت آبادان
· میزبانی تیم ملی: میزبانی از دیدار تیم ملی ایران مقابل لبنان در مرحله مقدماتی جام جهانی ۲۰۲۲
· میزبانی تیم‌های خارجی: میزبانی از تیم‌های ملی افغانستان و سوریه به دلیل ناامنی کشورشان برای مسابقات انتخابی جام جهانی
۶. سایر ورزشگاه‌های بزرگ ایران
رده ورزشگاه شهر گنجایش سال گشایش
۱ ورزشگاه آزادی تهران ۷۸,۱۱۶ ۱۳۵۰
۲ ورزشگاه نقش جهان اصفهان ۷۵,۰۰۰ ۱۳۸۱
۳ ورزشگاه یادگار امام تبریز ۶۶,۸۱۳ ۱۳۷۵
۴ ورزشگاه پارس شیراز ۵۰,۰۰۰ ۱۳۹۶
۵ ورزشگاه غدیر اهواز ۳۸,۹۰۰ ۱۳۹۰
۶ ورزشگاه فولاد آرنا اهواز ۳۰,۶۵۵ ۱۳۹۶
۷ ورزشگاه امام رضا (ع) مشهد ۲۷,۰۰۰-۳۰,۰۰۰ ۱۳۹۵
۷. اصول معماری و مهندسی ورزشگاه‌ها
طراحی سازه‌های ورزشی، بر اصول متعددی استوار است که فراتر از زیبایی و عملکرد، به تجربه تماشاگر و ایمنی نیز می‌پردازد.
۷-۱. دید کامل تماشاگران
یکی از مهم‌ترین اصول طراحی ورزشگاه‌ها، تأمین دید کامل برای همه تماشاگران است. در ورزشگاه آزادی، بیشترین دید تماشاگر از مرکز زمین در شمال و جنوب ۱۳۶ متر و در شرق و غرب ۱۲۶ متر طراحی شده است. فرم بیضی شکل و شیب سکوها به‌گونه‌ای طراحی می‌شوند که کمترین زاویه مرده را داشته باشند.
۷-۲. ایمنی و تخلیه اضطراری
زمان تخلیه ورزشگاه آزادی ۱۱ دقیقه محاسبه شده است. وجود راهروها و تونل‌های مناسب برای خروج سریع تماشاگران، از الزامات اصلی طراحی است. در ورزشگاه نقش‌جهان، اما عدم وجود پله‌های خروج ضروری و سازه ایمن، از موانع تأیید این ورزشگاه توسط کنفدراسیون فوتبال آسیا (AFC) بوده است.
۷-۳. سقف‌های پارچه‌ای
ورزشگاه‌های مدرن ایران از سقف‌های پارچه‌ای با تکنولوژی پیشرفته استفاده می‌کنند. پارچه‌های پی‌وی‌سی با الیاف پلی‌استر، با وزن بالا (تا ۱۰۵۰ گرم بر متر مربع) و مقاومت کششی عالی، گزینه‌ای مناسب برای پوشش سقف ورزشگاه‌ها هستند.
۷-۴. عوامل مؤثر در جذب مشتری
۸. چالش‌های سازه‌های ورزشی در ایران
با وجود پیشرفت‌ها، ورزشگاه‌های ایران با چالش‌های متعددی روبرو هستند:
· طولانی شدن زمان ساخت: ورزشگاه نقش‌جهان با حدود ۳۰ سال زمان ساخت، با مشکل پایان عمر مفید سازه و عدم تطابق با استانداردهای روز مواجه شده است.
· عدم تأیید AFC: برخی ورزشگاه‌ها مانند نقش‌جهان، از دیدگاه ایمنی و امنیت، مورد تأیید کنفدراسیون فوتبال آسیا نیستند و فاقد پله‌های خروج ضروری و سازه ایمن معرفی شده‌اند.
· کمبود استانداردهای ایمنی: در برخی موارد، فضاهای ورزشی فاقد استانداردهای لازم برای حضور تماشاگران هستند.
· مدیریت انرژی: مصرف بالای انرژی در ورزشگاه‌های بزرگ، یکی از چالش‌های اصلی است.
· نگهداری: هزینه‌های بالای نگهداری از ورزشگاه‌های بزرگ، به‌ویژه در شرایط اقتصادی فعلی، دشوار است.
۹. آینده‌ی سازه‌های ورزشی ایران
· ورزشگاه‌های هوشمند: استفاده از اینترنت اشیا، سنسورها و سیستم‌های مدیریت هوشمند برای کنترل دما، روشنایی و امنیت.
· ورزشگاه‌های سبز: استفاده از انرژی خورشیدی، سیستم‌های بازیافت آب و مصالح پایدار.
· سقف‌های متحرک و پارچه‌ای: با استفاده از پارچه‌های پیشرفته (مانند برند سرج فراری) با وزن بالا و مقاومت کششی عالی برای پوشش سقف استادیوم‌ها.
· ورزشگاه‌های چندمنظوره: برای برگزاری رویدادهای ورزشی، کنسرت و نمایشگاه.
· ورزشگاه‌های با معماری ایرانی: تلفیق معماری سنتی ایرانی با تکنولوژی مدرن.
· توسعه ورزشگاه‌های اختصاصی: مانند ورزشگاه فولاد آرنا که اولین و مدرن‌ترین ورزشگاه اختصاصی کشور محسوب می‌شود.
نتیجه‌گیری
سازه‌های ورزشی ایران، از میدان نقش‌جهان تا ورزشگاه آزادی، نقش‌جهان اصفهان و امام رضا (ع) مشهد، نمادهایی از عظمت، هویت و توانایی ملی ایرانیان هستند. این سازه‌ها، با طراحی هوشمندانه و مهندسی پیشرفته، به ما می‌آموزند که چگونه با بتن، فولاد و پارچه‌های پیشرفته، می‌توان شور زندگی را به آسمان هدیه داد. ورزشگاه امام رضا (ع) مشهد، با سقف ۱۸ هزار مترمربعی، همکاری با برترین شرکت‌های فرانسوی و آلمانی، ۱۰ سالن مدرن زیر سکو و کسب رتبه A+ آسیا، نه تنها مدرن‌ترین استادیوم ایران، بلکه یکی از باشکوه‌ترین ورزشگاه‌های خاورمیانه است که افتخاری دیگر برای معماری ورزشی ایران رقم زده است. با وجود چالش‌ها و مشکلات موجود، آینده‌ی سازه‌های ورزشی ایران با تلفیق سنت و مدرنیته، می‌تواند این شور را برای نسل‌های آینده نیز زنده نگه دارد.
“از میدان نقش‌جهان تا مدرن‌ترین استادیوم‌ها، سازه‌های ورزشی، داستان شور ملی ایرانیان را روایت می‌کنند؛ داستانی که در آن معماری، با ورزش و عشق، با هیجان هم‌نوا می‌شود.”
